و گفتند : يعنى براى اينكه اغوايم كردى چنين كنم ، و معتزله اغواء به غى تاويل كنند يا بسبب سازى براى آن چون فرمان به سجده بر آدم و يا گويند منظور گمراه كردن او است از بهشت . رازى در 19 - 190 تفسيرش - گفته : اصحاب ما به اين آيه دليل آوردند كه خدا تعالى بسا كافر را خواهد و او را از دين گمراه كند و از حق بگرداند به چند وجه . يكم : ابليس مهلت خواست كه تا روز رستاخيز بماند با اينكه صريح گفت براى اين ميخواهد بماند كه آدميزاد را اغوا كند ، و خدا به او آرى گفت و مهلت داد ، و اگر خدا در اين دنيا صلاح مكلفان را ميخواست او را در اين مدت دراز مهلت نميداد و بر گمراه كردن آدمى قدرت نميداد . 2 - بزرگان پيغمبران و اولياء كوشا و در تلاشند براى ارشاد آدميان بدين حق و ابليس و خاندان و پيروانش در كوشش و تلاش براى گمراه كردن ، و اگر مراد خدا ارشاد و هدايت بود بايد مرشدان به حق را بجا نهد و گمراهان را هلاك كند ، و چون چنين نكرده ميدانيم گمراهى و كفر ميخواهد سپس گفته : در رد اشكال يكم معتزله دو راه آوردند يكم : از جبائى است كه گفت خدا تعالى براى آن بابليس اين مدت دراز مهلت داد كه ميدانست احوال مردم بر اثر وسوسه او در كفر و ايمان تفاوت نميكند ، و ابليس هم كه نباشد كافر و گنهكار بىكم و كاست هستند ، و چون چنين است او را مهلت داده . دوم : ابى هاشم گفته دور نيست كه گويند وسوسه ابليس علت گمراهى نيست و موجب گناه نباشد تنها اثرى كه دارد اينست كه دورى از گناه و كفر را دشوار كند و اگر نبود آسانتر بود و اين خلاف كار حكيم نيست چنانچه دشوارى و شهوت آورد و كار مكلف را سخت كند ، و اين دو پاسخ از اعتراض دوم هستند . « هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ » چند تفسير دارد يكم ، اخلاص راه بسوى منست